استادسیدکمال میرطیبی

استادسیدکمال میرطیبی
▪ متولد ۱۳۳۲ اراک
▪ آشنایی با هنر منبت از کودکی
▪ یادگیری هنر منبت کاری نزد استاد ابوطالب
▪ استخدام درکارگاه هنرهای سنتی وزارت فرهنگ و هنر۱۳۵۲
▪ دارای مدرک دکترای افتخاری چوب
▪ بیش از سی سال سابقه آموزش هنر منبت کاری 
▪ تدریس در دانشگاه های الزهرا(س)، سوره، کاشان وزاهدان
▪ دریافت لوح تقدیر از دانشگاه های سوره و الزهرا(س)
▪ سرپرست کارگاه منبت سازمان میراث فرهنگی از ۱۳۷۰
▪ کسب مدال درجه یک هنری۱۳۷۳ 
▪ برگزاری نمایشگاه های متعدد هنرهای سنتی در داخل کشور
▪ برپایی نمایشگاه منتخب آثار در کشورهای اسپانیا، ژاپن، آلمان، ایتالیا، کره جنوبی وپاکستان 
▪ و... 

 

منبت به معنای کنده کاری روی چوب است. شاید بتوان آغاز تاریخ منبت کاری را زمانی دانست که انسان، نخستین بار با ابزاری برنده، چوبی را تراشیده است. منبت کاری در دو نوع ریز و درشت برروی چوب و عاج و استخوان انجام می شود و شامل مجسمه سازی، نیم رخ و تمام رخ، گلبرگ های اسلیمی، ختایی و غیره است.

 

در دوران قبل از اسلام قطعات بزرگ چوبی به عنوان بخشی از ساختمان به کار می رفته است. در این دوره چوب به عنوان یکی از فراوانترین مصالح طبیعی نقش مهمی در ساخت ابزار فنی و کشاورزی و حتی وسایل خانگی ایفا می کرده است. 

 

از دوره سلوکیان آثار چندانی در دست نیست و آثار چوبی دوره اشکانی نیز تا حد زیادی شباهت به دوره هخامنشی دارد. در دوره ساسانی استفاده از کلاف های چوبی در ساختمان منبت متداول می شود. در این دوره نوعی رویه کوبی مربعهای چوبی انجام می شده که نقش هندسی و انتزاعی داشته است. نقوش عبارت بودند ازنقوش انتزاعی، گیاه و حیوان و انسان. 
مهم ترین وسایل چوبی که ساخت آنها در قرن های نخستین اسلامی متداول بوده عبارتند از کلبه ها و ساختمانهای چوبی، کلاف های ساختمانی، ستون چوبی، سقفهای کاذب چوبی قابدار، اجزای ساختمان مانند در و پنجره، وسایل کاربردی مانند منبر، ابزار صنعتی و کشاورزی.

 

در آثار چوبی دوره میانی اسلامی که مربوط به قرن های پنجم تا دهم هجری است، اجزای ساختمانهای چوبی مانند ستون و سقف، وسایل متصل به ساختمان مانند در، پنجره، نرده به میزان زیادی به چشم می خورد ولی آثار کوچکتر مانند جعبه، قاب، رحل، وسایل خانگی، ابزار آلات، وسایل جنگی و شکار نیز کم و بیش وجود دارد. 

 

بیشترین نقوشی که در منبت این دوران می بینیم عبارت اند از : نقوش هندسی، شیارهای موازی، کتیبه، اسامی ائمه (ع)، شکل محرابی، لچک، ترنج، گل و بوته، ختایی و اسلیمی، شکوفه، برگ، نخل، شمسه، و انسان.

 

در بیشتر آثار چوبی صفوی می توان تحولاتی از لحاظ نقش و شیوه های اجرایی ملاحظه کرد. صنایع دستی چوبی این دوره که مربوط به حدود قرن ۱۰ و ۱۲ است از لحاظ فنی بسیار ظریف و بادوام و دارای عملکردی مفید و درست هستند و از لحاظ هنری بر اساس نقوش فرهنگی ایرانی ساخته و از طرفی با دقت و نظم اجرا شده اند .

 

آثار این دوره شامل ساختمانهای چوبی و اجزای وابسته به آن مانند ستون، سقف، در، پنجره و همچنین شامل وسایل کاربردی مانند رحل، جعبه، قاب، صندلی و ابزار صنعتی و کشاورزی و جنگی است. هنر معرق که از دوران قبلی آغاز شده و به طور ساده انجام می شد از این زمان تکامل بیشتری می یابد. 

 

منبت کاری دوره میانه اسلامی در حدی بسیار ظریف و باروسازی و ریزه کاری فراوان دیده می شود و پرداخت آن نیز در حد اعلای خود مشاهده می شود. منبت این دوره بر اساس طرحهای هندسی، شیارهای موازی، خط ثلث و نسخ، اسلیمی و ختایی به سبک ایرانی، نقوش انتزاعی گیاه و انسان و ترنج و محرابی مشاهده می شود. 

 

هنرهای چوبی بعد از صفویه و بویژه دوران قاجار نه تنها تکامل فنی نداشت بلکه با افت کیفیت فنی نیز روبه رو بود. به طور کلی در آثار چوبی این دوره دو سبک وجود دارد. بخشی که در آن سعی شده از روش ها و نقوش دوران قبل پیروی شود و بخشی دیگر که از اصول فنی و هنری آثار چوبی اروپا الهام گرفته است (۱).

 

در دوران قاجار گرچه این هنر با رکود جدی مواجه شد اما پس از آن با توجه جدی به هنرهای سنتی، منبت نیز از انزوای گذشته بیرون آمد و هنرمندان و آثار درخشانی از آنان به منصه ظهور رسید. جریانی که تا امروز نیز امتداد یافته است . یکی از هنرمندان شاخص هنر منبت کاری امروز ایران، سید کمال میرطیبی است.هنرمندی که افزون بر پرداخت قدمایی به هنر منبت کاری و حفظ اصالتها و ویژگیهای کهن این هنر، با تکیه بر دانش امروزی، عرصه تحقیق و پژوهش در این هنر را نیز دنبال کرده و بویژه درحوزه شناخت چوب و کارکردهای انواع آن در هنر خویش صاحب دیدگاه و نظر است.

 

سید کمال میرطیبی در سال ۱۳۳۲ در اراک به دنیا آمده است.منطقه اراک و فراهان از دیرباز مهدهنرهای سنتی ایران بوده و بسیاری از بزرگان هنر این سرزمین خاستگاه فراهانی داشته اند. بویژه در حوزه هنر رسمی ایرانی که با ماهیت هنر ملی پیوند دارد، این منطقه هنرمندانی همچون خاندان فراهانی در موسیقی و بسیاری دیگر را در دامان خویش پرورانده است.میرطیبی در چنین محیطی از کودکی به هنر کنده کاری روی چوب علاقه مند شده و این علاقه را در هنر ریشه دار و اصیل منبت کاری دنبال کرده است. 

 

سید کمال نوجوان، ابتدا نزد استاد ابوطالب، با هنر منبت آشنا می شود و با روحیه جست وجوگری و کنجکاوی آثار دیگران را نیز مورد کنکاش و مداقه قرار می دهد، تا آنجا که در ۲۰ سالگی دست توانایی در منبت می یابد و بر همین اساس است که با تأیید استادان آن زمان در همین سن و سال به استخدام کارگاه هنرهای سنتی وزارت فرهنگ و هنر وقت در می آید. 

 

منبت کاری گرچه در دوران صفویه راه پیشرفت و ترقی را به سرعت پیمود و هنرمندان منبت کار آثار بسیار زیبایی در این دوره از خود باقی گذاشتند؛ ولی در دوره قاجار به علت بی توجهی به هنرهای قدیم، این هنر نیز به بوته فراموشی سپرده شد. در دوره بعد با تأسیس اداره صنایع مستظرفه، منبت کاری نیز همچون سایر رشته های هنرهای سنتی مورد توجه قرارگرفت و موجبات احیای این هنر فراهم شد.

 

با این توضیح سابقه فعالیت کارگاه معرق ومنبت به سال ۱۳۰۹ می رسد. در ابتدا سرپرستی کارگاه را استاد احمد امامی به عهده داشت. پس از او اساتید دیگری همچون علی امامی، آقایان ویزایی، گودرزی و عطا الله حاج غلامعلی سرپرستی کارگاه را به عهده داشتند و در طول این مدت آثار بر جسته و چشمگیری در کارگاه ساخته شد که در نمایشگاه های مختلف به نمایش درآمد.این موج توجه به هنرهای سنتی تا ۲۰ سالگی کمال میرطیبی نیز ادامه داشت و اسباب استخدام او ودیگر جوانان مستعد در سایر شاخه های هنرهای سنتی ایران، براساس این موج توجه، فراهم شد.

 

در طول این سال ها میرطیبی علاوه بر خلق آثار فراوانی در هنر منبت کاری، به تدریس این رشته هنری نیز پرداخته و هنرجویان و هنرمندان فراوانی در این حوزه تربیت کرده است.بر مبنای همین روحیه تدریس است که او شاید بیش از بسیاری هنرمندان این رشته به حوزه پرداخت نظری و بحث کارشناسی درباره هنر خویش پرداخته باشد: « هنر کنده کاری نقوش به روی چوب را منبت گویند. منبت می تواند به صورت یک تکه یا چند تکه انجام شود، هرگاه منبت کاری بر روی چوب بزرگ یک تکه انجام شود، منبت یک تکه و هرگاه منبت کاری بر روی تکه های کوچکی انجام شود، منبت چند تکه خواهد بود.

 

منبت بر حسب نوع برجستگی که در کار آن به وجود می آید، به پنج دسته تقسیم می شود: منبت کم بر جسته، منبت نیم برجسته، منبت تمام برجسته، پیکره و قلم زنی بر روی چوب . هنر منبت کاری ابزار و وسایل گوناگون دارد.یکی مغاراست؛ وسیله ای برای تراشیدن چوب که انواع آن به مغار کبریتی، مغار تخت یا صاف، مغار نیم باز، مغار گیلویی و مغار شتره تقسیم می شود. بیشتر این مغارها خمیده یا کج هستند و در جاهایی که امکان استفاده از مغار صاف نباشد، از مغار کج استفاده می شود. »

 

میرطیبی براساس تحقیقات وسیعی که در انواع چوب برای ساخت آثار فاخری در هنر منبت داشته، دکترای افتخاری چوب دریافت کرده است: «در منبت کاربرد چوبهای محکم و بدون گره بیشتر از سایر چوبها است. برای این منظور چوبهای آبنوس، بقم، شمشاد، فوفل، عناب، و گردو از همه مناسبتر هستند. شناخت راه چوب یکی از مهمترین اصول کار است. راه چوب همان مسیر رشد عمومی درخت است و به آن در اصطلاح راه راست می گویند.»

 

و اما مراحل ساخت یک اثر منبت را از زبان استاد می توان این گونه نوشت: «ابتدا طرح بر روی زمینه چوب منتقل می شود و با بستن کار به گیره دستی هنرمند شروع به کار کرده و ابتدا خطوط محیطی طرح با مغار مشخص می شود، سپس بابرداشتن زمینه کار به صورت یکنواخت و به وسیله مغارهای مختلف منبت کاری روی چوب ادامه پیدا می کند.»

 

پس از پایان کنده کاری، سطوح کار با سنباده بسیار نرم، صاف و صیقل داده می شود. در این مرحله به سطح کار روغن یا پلی استر زده می شود تا چوب بر اثر مرور زمان ترک نخورد و در مقابل رطوبت مقاوم باشد. و اما انواع منبت به شرح ذیل است: «منبت کمی بر جسته که نوعی از منبت است که در آن هنرمند کنده کاری خود را به حدی برساند که نقش برجسته ای که به وجود آورده از سطح زمینه کار بیرون نیاید و هم سطح حاشیه اطراف کار باشد. 

 

نوع دیگر منبت بر جسته است. شیوه کار این گونه است که مراحل منبت یک چوب را تا آنجا پیش می بریم که برجستگیهای طرح از رویه کار کاملاً بیرون خواهد زد. 

 

در پیکره نیز هنرمند طرح خود را بر روی حجمی از چوب به شیوه های چسباندن، کپی، یا به وسیله کاغذ کاربن یا طراحی مستقیم بر روی چوب انتقال می دهد، آنگاه از برجسته ترین قسمت طرح، کار خود را آغاز می کند و توسط مغارها و لوازم رایج در این زمینه مشغول کنده کاری بر روی چوب می شود. در تمام کار، طرح به صورت کاملاً بر جسته و دارای حجم چوب از داخل بیرون آمده و اطراف آن خالی از هر گونه چوب خواهد بود.»

 

سید کمال میرطیبی از سال ۱۳۷۰ به سرپرستی کارگاه منبت سازمان میراث فرهنگی منصوب شد و در این سال ها موقعیت کارگاه را در امتداد راه و مسیر استادان گذشته با جدیت پیگیری کرد و خلق آثار با ارزشی در این کارگاه را موجب شد.میرطیبی در کنار تدریس و کار منبت، از حضور در مجامع و همایشها و مسابقات این رشته از هنرهای سنتی نیز غافل نمانده و در بسیاری از مسابقات هنری این رشته داور بوده است. در نخستین جشنواره هنرهای سنتی جوانان او در کنار استادان ارجمند و آزموده و چند نفر دیگر، از داوران مسابقه بود.

 

میرطیبی همچنین از اواخر دهه شصت به عنوان مدرس در مراکز آکادمیک هنرهای سنتی و صنایع دستی ایران مشغول به تدریس شده و در دانشگاه های الزهرا(س)، سوره و دانشگاه کاشان و زاهدان، درس داده است. از او، در این سالها توسط نهادها و مراکز مختلفی نیز تجلیل به عمل آمده و به عنوان هنرمند شاخص عرصه منبت کاری معرفی شده است.از آن جمله تقدیر از او در دانشگاه الزهرا(س) و سوره. همچنین او در سال ۱۳۷۳ موفق به دریافت نشان درجه یک هنری از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شده است.

 

درمراسم تجلیل ازهنرمندان صنایع دستی استان مرکزی نیز از میرطیبی در کنار استادان بنامی چون فتحعلی واشقانی فراهانی، عزت الله ابراهیمی، محمد فراهانی، مهدی ملک زاده، سید مصطفی هجرتی، عبد الحسین اخوان ملایری، علی بصیرت نژادو مصطفی اخوان به ترتیب در رشته های خوشنویسی، نقاشی بر روی فرش، نقاشی قهوه خانه، مشبک فلز، طراحی فرش، گلیم گل برجسته، گچ بری سنتی ونگارگری وتذهیب تجلیل شد.

 

میرطیبی در این سال ها علاوه بر همه فعالیت ها، در جهت معرفی و گسترش هنر منبت کاری نیز زحمت بسیار کشیده و بر این بنا نمایشگاه های متعددی در سایر کشورها از جمله در اسپانیا، ژاپن، آلمان، ایتالیا، کره جنوبی و پاکستان برپا کرده و درباره هنر خویش نیز با مخاطبان ناآشنا به گفت و گو پرداخته است: «یکی از ظرایف صنایع دستی ایران که چونان دیگر انواع این صنعت پر پیشینه تلفیق بلیغی از هنر و حوصله محسوب می شود و دست اندرکاران آن از مواد اولیه ای ارزان و فراوان، محصولاتی گران بها با ارزش های مصرفی و هنری فوق العاده بالا به وجود می آورند، صنعت منبت کاری است، که از گذشته هایی دور در ایران رواج داشته و با وجود بی دوامی چوب در برابر عوامل جوی، در کاخ ها، صندوقچه روی مقابر، منابر مساجد و... آثاری از روزگاران قدیم به جا مانده که دلیل خوبی بر گستردگی این هنر و رونق و رواجش در ایران است.

 

منبت کاری هنری است مشتمل بر حکاکی و کنده کاری بر روی چوب بر اساس نقشه ای دقیق. چوبهای منبت کاری شده هر کدام نمونه خوبی از احساس، ادراک و اندیشه پدید آورند گانش هستند. تاریخچه منبت کاری همانند بقیه هنرها و صنایعی که بنیانگذار آن مردم عادی بوده اند و در دامان جوامع پراکنده بشری متولد شده و رشد کرده، چندان روشن نیست و به درستی نمی توان گفت این هنرصنعت از چه زمانی ابداع شده و رواج یافته. اما آنچه مسلم است چوب به عنوان فراوان ترین ماده اولیه موجود در طبیعت جزو نخستین موادی است که توجه بشر را به خود جلب کرده و برای ساخت و پرداخت انواع وسایل مصرفی و هنری مورد استفاده قرار گرفته است. بنا بر اسناد و مدارک موجود منبت کاری در ایران متکی به سابقه ای بیش از هزار و پانصد سال است و حتی عده ای از محققان به صراحت اظهار نظر کرده اند که قبل از ظهور ساسانیان نیز منبت کاری در ایران رواج داشته است.»

 

سید کمال میرطیبی را باید از نسل میانی هنرمندان هنرهای سنتی ایران به حساب آورد. نسلی که اگر چه محدود و نادر شده اند اما با ویژگیهای متفاوتی از نسل گذشته و تکیه بر پژوهش و تحقیق و میل به گسترش هنر خویش، آن را امیدوارانه نگاه می دارند.

 

 http://vista.ir/article/248952/


پی نوشت: ۱- پژوهشکده هنرهای ملی میراث فرهنگی

منبع : روزنامه ایران

 

 

۲۸ آذر ۱۳۹۵ ۱۲:۴۵
تعداد بازدید : ۴۱۲
کد خبر : ۴,۶۳۱

نظرات بینندگان


نام را وارد کنید
پست الکترونیک را وارد کنید
تعداد کاراکتر باقیمانده: 500
نظر خود را وارد کنید